Đúc đồng Ngũ Xã từng được coi là một trong 4 nghề tinh hoa bậc nhất của Thăng Long xưa với câu vè: "Lĩnh Hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ vàng Định Công, thợ đồng Ngũ Xã". Thế nhưng bây giờ làng đúc đồng bên hồ Trúc Bạch nổi tiếng xưa kia may chăng còn sót lại một vài người tuổi cao sức yếu nhưng ngày đêm tâm huyết “sống chết” với nghề. Trong số đó có nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng, chủ xưởng sản xuất

Đúc đồng Ngũ Xã từng được coi là một trong 4 nghề tinh hoa bậc nhất của Thăng Long xưa với câu vè: "Lĩnh Hoa Yên Thái, đồ gốm Bát Tràng, thợ vàng Định Công, thợ đồng Ngũ Xã". Thế nhưng bây giờ làng đúc đồng bên hồ Trúc Bạch nổi tiếng xưa kia may chăng còn sót lại một vài người tuổi cao sức yếu nhưng ngày đêm tâm huyết “sống chết” với nghề. Trong số đó có nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng, chủ xưởng sản xuất đồng Hoa Mai của làng Ngũ Xã.

Ảnh mô tả
Nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng và những tác phẩm đồng Ngũ Xã tại nhà của mình. Ảnh: Thanh Lê

Dòng họ đúc đồng còn lại giỏi nhất của Ngũ Xã

Trong ngôi nhà trưng bày đầy những tượng đồng và những bằng khen trong, ngoài nước trao tặng, ông Nguyễn Văn Ứng bắt đầu kể câu chuyện về làng đúc đồng Ngũ Xá. Theo sử sách ghi lại: Vào khoảng đời Lê (1428-1527), dân của 5 làng Đông Mai, Châu Mỹ, Long Thượng, Điện Tiền và Đào Viên mà tên nôm là các làng Hà, Rồng, Dí Thượng, Dí Hạ...) thuộc huyện Văn Lâm - Hưng Yên và huyện Thuận Thành - Bắc Ninh ngày nay, vốn có nghề đúc đồng đã về kinh thành Thăng Long để lập trường đúc tiền và đồ thờ.

Tại đây, họ đã sinh cơ  lập nghiệp, tạo dựng làng mới trên đất Thăng Long và lấy tên Ngũ Xã, có nghĩa là 5 làng để ghi nhớ 5 làng quê gốc của mình. Về sau làng được tổ chức thành phường nghề riêng, gọi là phường đúc đồng Ngũ Xã, nay là phố Ngũ Xã, thuộc quận Ba Đình, Hà Nội.

Tượng đồng của Ngũ Xã có mặt ở khắp nơi. Nhiều tác phẩm đã được coi là kiệt tác của nghệ thuật đúc đồng Việt Nam. Đúc đồng của Ngũ Xã nổi tiếng với hai dòng sản phẩm chính là tượng và chuông - những sản phẩm tiêu biểu, độc đáo chưa có làng nghề nào có thể sánh kịp.

Điển hình là tượng đồng Trấn Vũ, còn gọi là tượng Huyền Thiên Trấn Vũ ở đền Quán Thánh, cao 3, 9m, nặng khoảng 4 tấn; pho tượng Adida cao 3, 95m, chu vi tượng 11,6m, nặng hơn 10 tấn tọa trên một đài sen bằng đồng có 96 cánh ở chùa Thần Quang nằm ngay tại làng…

Ông Nguyễn Văn Ứng theo nghề truyền thống của gia đình truyền lại từ nhiều đời. Ngay từ bé ông đã được cha, là một nghệ nhân đúc đồng có tiếng ở làng truyền lại những bí quyết của dòng họ.

Năm 1966, ông Ứng nhập ngũ vào chiến trường miền Nam, sau đó 3 năm ông bị thương nặng nên phải được chuyển hậu phương an dưỡng. Lúc này, nghề đúc đồng Ngũ Xã bắt đầu mai một dần, trong làng chỉ còn lại cha ông gần như là người duy nhất vẫn trăn trở quyết tâm theo nghề.

Nhưng phải tới khi cha ông mất, thì đúc đồng đối với ông Ứng không chỉ là đam mê mà còn là trách nhiệm với lời trăn trối cuối cùng mà ông hứa với người cha quá cố của mình là làm sao phải giữ được nghề truyền thống của cha ông, của tinh hoa dân tộc mình.

Đúc đồng là nghề vô cùng vất vả, không phải ai cũng theo được. Nghề đòi hỏi người thợ phải có kinh nghiệm cao và sự kiên nhẫn, tỉ mỉ cùng một tâm hồn tinh tế mới có thể cho ra đời những bức tượng đồng có thần thái từ ánh mắt, cử chỉ, động tác của nhân vật tượng.

Theo ông Ứng, khó đúc nhất là  đúc tượng, trong đúc tượng khó nhất là đúc tượng "động". Đơn giản như bức tượng phật Mật Tông, cái khó nhất của người chế tác là thần thái biểu cảm của nét mặt, thân hình, nếp áo, sự chuyển động uyển chuyển của bàn tay, thân thể… phải sao cho có hồn, có nét.

Tuy nhiên, mỗi bức tượng cùng mẫu như vậy lại được mỗi người thợ đúc lên với vẻ khác nhau. Thậm chí cùng một thợ đúc cũng khác nhau vì tùy thuộc vào cảm hứng sáng tạo của tác phẩm trong thời gian, không gian khác nhau.

Quyết tâm "sống chết" theo nghề

Theo ông Ứng, một sản phẩm đồng Ngũ Xá muốn hoàn thành phải trải qua 5 giai đoạn: từ nhào đất, tạo khuôn, làm lõi bên trong, phơi khô rồi nấu đồng, làm nguội, chạm khắc và đốt đồng, tô màu. Trong đó kĩ thuật chọn đất, nhào đất là một trong những yếu tố cơ bản đầu tiên quyết định vẻ đẹp, độ bền và độ "nổi" hoa văn của tượng.

Một kĩ nghệ đúc tượng ở Việt Nam và đặc biệt ở Ngũ Xã là bức tượng được đúc rỗng liền một khối mà các hình ảnh, hoa văn nổi lên tinh xảo trong khi đó nghệ nhân đúc tượng ở nước ngoài đa số chỉ có thể đúc tượng đặc bên trong lõi, các khối được ghép lại với nhau thành khối hoàn chỉnh.

Tuy nhiên, để có những bức tượng chuẩn mực như vậy phải là những tay thợ đúc đồng có hạng, với công sức, thời gian và tâm huyết mới có thể làm được. Có tác phẩm chỉ làm trong hai tháng, có tác phẩm lại phải làm trong 6 tháng, có khi là hàng năm trời.

Điển hình có Pho tượng Adiđà ở chùa Thần Quang phải mất tới 4 năm (từ năm 1949 đến năm 1952) cha ông và các thợ Ngũ Xã mới thực hiện xong. Hay tác phẩm "Bác Hồ, người cha của các lực lượng vũ trang" được đặt trong bảo tàng Quân đội hay tượng Bác trong Đại hội Đảng 9… là một trong số những tác phẩm do chính tay ông đảm nhiệm các công đoạn cũng đã vài ba tháng mới hoàn thành.

Chuông cũng chỉ do làng Ngũ Xã đúc mới  đạt được âm thanh ngân, vang. Đúc chuông cũng kỳ công như đúc tượng. Tuy không phải trải qua nhiều công đoạn từ ảnh, tạo hình, nhào và đắp đất sét, đổ thạch cao... như đúc tượng, đúc chuông lại đòi hỏi các phần thân, vai chuông phải có độ dày, mỏng khác nhau.

Vì thế, từ khâu làm khuôn, đến pha chế đồng, nấu đồng và rót đồng vào khuôn đều phải tuân thủ theo một quy trình hết sức nghiêm ngặt và tinh vi, nhiều khi là bí quyết nhà nghề mới đúc được những chiếc chuông như ý.

Bây giờ, làng Ngũ Xá người ta giàu lên nhờ nghề làm phở cuốn. Nghề đúc đồng Ngũ Xá giờ chỉ còn sót lại vài người già tâm huyết với nghề của dòng họ, cha ông truyền lại. Trong số đó có Nghệ nhân Nguyễn Văn Ứng (người con duy nhất của dòng họ Nguyễn, là dòng họ đúc đồng giỏi nhất của làng Ngũ Xã) và bà Ngô Thị Đan (chị dâu của ông Ứng) còn quyết tâm khôi phục lại nghề.

Hiện nay ông có một xưởng đúc đồng tên Hoa Mai, trụ sở ở 15 phố Hồng Hà với 20 thợ, tất thảy đều là con cháu của ông. Các con ông đều có thể đảm đương được việc đúc các pho tượng có kích thước lớn và đòi hỏi sự tinh xảo cao. Vài năm gần đây, xưởng của ông đón rất nhiều khách quốc tế tới thăm quan và đặt mua các sản phẩm đúc đồng.

Tâm sự với chúng tôi, ông Ứng cho hay: để tạo  điều kiện cho việc khôi phục phát triển nghề đúc đồng Ngũ Xã, UBND TP. Hà Nội đã dành tặng cho gia đình ông ngôi nhà 178, phố Trấn Vũ để ông Ứng có thể làm nơi trưng bày, giới thiệu sản phẩm đúc đồng Ngũ Xã cho các khách du lịch trong và ngoài nước tới tham quan, tìm hiểu về một nét tinh hoa truyền thống độc đáo của Việt Nam và thế giới.

Mặc dù nghề đúc đồng có những bí quyết của dòng họ không thể tiết lộ ra ngoài nhưng giữa thời buổi nghề đúc đồng Ngũ Xã đang dần mai một, ông Ứng cũng như bà Đan và một số nghệ nhân còn lại của làng đúc đồng Ngũ Xã luôn đem những bí quyết, kĩ thuật tinh xảo nhất truyền đạt cho những học trò của mình, sao cho nghề đúc đồng của Ngũ Xã được bảo lưu mãi mãi của tinh hoa

Theo Chinhphu.vn

Bình luận