Nơi núi rừng của miền rẻo cao Đông Giang (Quảng Nam), già làng Y Kông được đồng bào Cơ Tu biết đến như một vị già làng mẫu mực, một nhân chứng sống chảy dài theo năm tháng bảo lưu những nét văn hóa độc đáo của đồng bào quê mình. Ông cũng là già làng đầu tiên của vùng Hiên Giằng này tự xây dựng mô hình nhà mồ, đẽo quan tài chuẩn bị cho ngày về với tổ tiên ông bà.

Nơi núi rừng của miền rẻo cao Đông Giang (Quảng Nam), già làng Y Kông được đồng bào Cơ Tu biết đến như một vị già làng mẫu mực, một nhân chứng sống chảy dài theo năm tháng bảo lưu những nét văn hóa độc đáo của đồng bào quê mình. Ông cũng là già làng đầu tiên của vùng Hiên Giằng này tự xây dựng mô hình nhà mồ, đẽo quan tài chuẩn bị cho ngày về với tổ tiên ông bà.

Ảnh mô tả

Ông gẩy đàn bró, một loại đàn đặc biệt của người Cơ Tu.

Lưu giữ văn hóa người Cơ Tu

Từ trung tâm TP Đà Nẵng, vượt quãng đường triền dốc đầy sỏi đá ngót hơn 130 cây số, chúng tôi tìm về thôn Tống Cói, xã Ba, huyện Đông Giang, tỉnh Quảng Nam, nơi đã sản sinh và nuôi dưỡng vị già làng vang tiếng khắp miền sơn cước Hiên Giằng (nay được tách thành ba huyện: Đông Giang, Tây Giang và Nam Giang), người con của núi rừng đang ngày đêm tận tụy gìn giữ những nét văn hóa độc đáo của đồng bào Cơ Tu.

Trong một khoảng sân rộng nằm trung tâm của làng Tống Cói, một cụ ông râu tóc bạc phơ, đầu đội khăn chòm, vận sắc phục dân tộc, tay cầm một chiếc sừng trâu vừa reo hò, vừa nhảy múa trong lễ hội đâm trâu. Người đông như trẩy hội, tiếng cười nói qua lại, chúng tôi lân la hỏi ra mới biết đó chính là vị già làng mình cần tìm.

Biết lữ khách dưới xuôi lên, ông chậm rãi chuyển giao phục đang biểu diễn cho một già làng kế cạnh, mời chúng tôi vào một căn chòi mà ông bảo đó là nhà rông của đồng bào Cơ Tu. “Đã lâu rồi mới có một ngày vui tái hiện lại văn hóa đang bị mai một của người Cơ Tu. Lễ hội đâm trâu mừng lúa mới là vào tháng 8 âm lịch, nhưng bây giờ cuộc sống kinh tế khiến bà con ít lưu tâm đến ngày truyền thống ông bà để lại. Dù là buổi lễ mang tính chất tái hiện nhưng vẫn mong sao thế hệ trẻ không quên nguồn gốc, tập tục của tổ tiên”, rít một ngụm rượu cần, vị già làng đã qua tuổi bát thập cổ lai hy, mở đầu câu chuyện về một lễ hội truyền thống xa xưa.

Trong căn nhà rông lợp lá, bốn bên dựng bằng những tấm phên mang chất liệu từ thiên nhiên, gian nhà nhỏ thấp tệch, chật chội nhưng lưu chứa không biết bao nhiêu hiện vật cổ có niên đại lên đến hàng trăm năm như: Tà và, nỏ thần linh, đàn đá… đặc biệt có đến chục bộ cồng chiêng lớn nhỏ được ông gìn giữ cẩn thận. Ngóng lên trên trần nhà, giật thót người khi trước mắt mình là những bộ xương lớn nhỏ của những con thú mà lần đầu tiên trong đời chúng tôi được “mục sở thị”. Thấy vẻ ngơ ngác, ông Y Kông giải thích: “Đó là những chiến lợi phẩm trong các lần săn bắn. Tất cả đều từ chiếc nỏ mà đồng bào Cơ Tu gọi là nỏ thần linh. Thời xa xưa mũi tên dùng để bắn được tẩm một loại hóa chất cực độc chiết xuất từ loại cây rừng ở tận Tây Giang mới có. Thời đánh Pháp rồi đánh Mỹ, nỏ thần đã theo những thanh niên trai tráng lên đường xông pha giết giặc”.

Ảnh mô tả

Hàng chục bộ cồng chiềng lớn nhỏ qua các thời kỳ được ông Y Kông lưu giữ.

Kể đến đây, trên gương mặt hằn nếp nhăn bỗng đăm chiêu một nỗi niềm như nuối tiếc, bởi bây giờ hiếm người còn mặn mà với chiếc nỏ gỗ một thời theo xạ thủ vào rừng. Nhưng hễ làng có dịp tề tựu đông đủ, người ta lại thấy vị già làng đáng kính lại vắt trên lưng chiếc nỏ thần linh rồi say sưa kể về sự tích, truyền thuyết về một loại vũ khí của dân tộc mình.

Làm nhà mồ, tự đẽo cỗ quan tài

Cách đây không lâu, chúng tôi đã được nghe phong thanh về một sáng tạo “độc nhất vô nhị” của vị nhà làng này, đó là việc ông đã dày công tự đục đẽo ra một cỗ quan tài là nơi ông sẽ “ngả lưng” khi rời xa dương thế.

Cỗ quan tài hình thù rất kỳ quái, mang hình dáng một con voi, chạm trổ những họa tiết trông có vẻ như một con rồng nhưng đầu của cỗ quan tài lại có hình đầu trâu. “Phải mất năm tháng trời tôi mới hoàn thành“tác phẩm” do chính mình tự mày mò, sáng tạo nên. Ở tuổi xế chiều tôi cũng muốn mình làm một điều gì đó cho bản thân. Những kiểu quan tài này từ thời xa xưa tổ tiên chúng tôi đã từng làm, nên bây giờ tôi muốn góp vào đó chút màu sắc để mai sau mọi người vẫn còn khắc ghi về một nét độc đáo của kiểu dáng quan tài do đồng bào Cơ Tu nghĩ ra”, ông trải lòng.

Gần đây nhất, ông đã tự mình thiết kế và đẽo nên mô hình nhà mồ bằng gỗ, một kiểu nhà mồ đặc trưng của người Cơ tu với kiểu dáng phần mái nhà mồ có cấu trúc hình tam giác được nâng đỡ bởi sáu cột chống tạo sự chắc chắn vốn có cho ngôi nhà mồ.

ng Y Kông từng trải qua hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Từng là cán bộ xây dựng phong trào ba huyện: Đông Giang, Tây Giang và Nam Giang từ năm 1954. Khi đất nước hoàn toàn giải phóng (1975) đến năm 1982, ông giữ chức Chủ tịch huyện Đông Giang. Từ năm 1982 – 2002, từng kinh qua các chức vụ: Bí thư mặt trận, Chủ tịch Hội Cựu chiến binh xã Ba. Ông được Nhà nước trao tặng nhiều huân chương cao quý: Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương K háng chiến hạng Nhất, Huân chương Giải phóng hạng Nhất, Huy hiệu 50 năm tuổi Đảng.

Theo báo nhân dân

Bình luận